Dlaczego nie potrafię odpoczywać bez poczucia winy, nawet kiedy mam wolne?

Dlaczego nie potrafię odpoczywać bez poczucia winy? Najczęściej trudność ta wiąże się z przekonaniem, że odpoczynek trzeba sobie zasłużyć, a własna wartość zależy od produktywności. Znaczenie mogą mieć również perfekcjonizm, nadmierne poczucie odpowiedzialności, lęk przed oceną i utrwalone wzorce wyniesione z domu. Nie jest to samo w sobie zaburzenie psychiczne, ale jeśli utrudnia regenerację i codzienne funkcjonowanie, warto przyjrzeć się jego przyczynom.

Masz wolne popołudnie. Wszystkie pilne obowiązki są wykonane, nikt niczego od Ciebie nie potrzebuje, a Ty wreszcie możesz odpocząć. Siadasz na kanapie, ale po kilku minutach zaczynasz myśleć o tym, co jeszcze mogłabyś zrobić. Może warto posprzątać, odpowiedzieć na zaległe wiadomości albo przygotować coś na jutro? Zamiast przyjemności pojawia się napięcie, a wraz z nim poczucie, że marnujesz czas.

Dlaczego odpoczynek, który powinien pomagać odzyskiwać siły, u niektórych osób wywołuje niepokój? Jak rozpoznać mechanizmy stojące za poczuciem winy i nauczyć się odpoczywać bez ciągłego przekonania, że trzeba robić coś bardziej pożytecznego?

Dlaczego mam poczucie winy podczas odpoczynku?

Poczucie winy zwykle pojawia się wtedy, gdy uważamy, że naruszyliśmy jakąś ważną zasadę lub postąpiliśmy niezgodnie z własnymi wartościami. Jest emocją, której celem jest korekta zachowania. Problem polega na tym, że nie wszystkie zasady, według których oceniamy swoje zachowanie, są świadome i rzeczywiście nam służą na tym etapie życia.

Jeżeli przez lata funkcjonowałaś w przekonaniu, że czas powinien być wykorzystany produktywnie, odpoczynek może uruchamiać poczucie winy nawet wtedy, gdy obiektywnie nie zaniedbujesz żadnego obowiązku. W głowie pojawiają się myśli o tym, że inni robią więcej, że mogłabyś lepiej wykorzystać wolne popołudnie albo że nie zasłużyłaś jeszcze na przerwę.

Warto zauważyć, że poczucie winy nie zawsze oznacza, że rzeczywiście robisz coś niewłaściwego. Czasami jest reakcją na naruszenie bardzo surowych, wewnętrznych oczekiwań wobec siebie. Możesz więc potrzebować odpoczynku i jednocześnie czuć, że nie masz do niego prawa.

Kiedy własna wartość zależy od produktywności

Jednym z mechanizmów utrudniających odpoczywanie jest uzależnianie poczucia własnej wartości od osiągnięć. Jeżeli oceniasz siebie przede wszystkim przez to, ile zrobiłaś, jak dobrze wywiązałaś się z obowiązków i czy spełniłaś oczekiwania innych, chwile bezczynności mogą wydawać się bezwartościowe. W takim sposobie myślenia produktywność przestaje być jedynie sposobem organizowania pracy. Staje się miarą tego, czy jesteś wystarczająco dobra.

Możesz wtedy czuć satysfakcję dopiero po wykonaniu długiej listy zadań. Problem w tym, że lista często nigdy się nie kończy. Zawsze pozostaje coś do poprawienia, zaplanowania lub nadrobienia. W rezultacie odpoczynek zostaje przesunięty na bliżej nieokreśloną przyszłość, w której wszystkie obowiązki będą już wykonane. Taki moment może jednak nigdy nie nadejść.

Jeżeli odpoczynek traktujesz jak nagrodę za produktywność, możesz nieustannie podnosić wymagania, które trzeba spełnić, aby na niego zasłużyć.

Perfekcjonizm: dlaczego zawsze mam coś jeszcze do zrobienia?

Perfekcjonizm nie polega wyłącznie na dążeniu do wysokiej jakości wykonywanych zadań. U części osób wiąże się również z przekonaniem, że popełnianie błędów jest niedopuszczalne, a zadowolenie z własnych działań można odczuwać dopiero wtedy, gdy wszystko zostało wykonane idealnie. W codziennym życiu może to prowadzić do nieustannego poprawiania, sprawdzania i planowania. Nawet gdy kończysz pracę, zastanawiasz się, czy można było zrobić coś lepiej. Kiedy masz wolny dzień, myślisz o obowiązkach, które mogłabyś wykonać z wyprzedzeniem.

Odpoczynek staje się trudny, ponieważ zawsze istnieje możliwość zrobienia czegoś jeszcze. Warto jednak rozróżnić odpowiedzialność od perfekcjonizmu. Odpowiedzialność pozwala ustalić, co jest ważne, i odpowiednio zadbać o obowiązki. Perfekcjonizm może sprawiać, że nawet wystarczająco dobre wykonanie zadania nie przynosi poczucia zakończenia.

Dlaczego odpoczywanie może wywoływać niepokój?

Niektóre osoby zauważają, że dopóki są zajęte, czują się względnie dobrze. Napięcie pojawia się dopiero wtedy, gdy zwalniają tempo. Podczas intensywnego dnia uwaga koncentruje się na zadaniach, terminach i problemach wymagających rozwiązania. Kiedy obowiązki ustają, bardziej zauważalne mogą stać się emocje, które wcześniej pozostawały na dalszym planie. To może być niepokój o przyszłość, samotność, smutek, niezadowolenie z relacji lub zmęczenie, którego wcześniej nie było czasu zauważyć.

W takiej sytuacji kolejne zajęcia mogą pełnić funkcję odwracania uwagi od trudnych przeżyć. Nie oznacza to, że każda aktywna osoba unika emocji. Dla wielu ludzi działanie jest naturalnym źródłem przyjemności i satysfakcji. Warto jednak zastanowić się, czy wybierasz aktywność dlatego, że naprawdę masz na nią ochotę, czy dlatego, że trudno Ci wytrzymać chwilę bez zajęcia.

Kiedy próbujesz odpoczywać, ale myśli nieustannie wracają do obowiązków, pomocne może być rozwijanie umiejętności zauważania napięcia i świadomego kierowania uwagi. Nie chodzi o to, by natychmiast pozbyć się wszystkich nieprzyjemnych emocji, lecz nauczyć się reagować na nie inaczej. Praktyczne ćwiczenia znajdziesz w artykule „Techniki radzenia sobie ze stresem”.

Przekonania wyniesione z domu: odpoczynek to lenistwo

Nasze podejście do odpoczynku może kształtować się już w dzieciństwie. Jeżeli dorastałaś w otoczeniu, w którym szczególnie ceniono pracowitość, obowiązkowość i poświęcenie, mogłaś nauczyć się traktować odpoczynek jako coś mniej wartościowego niż działanie. Znaczenie mogą mieć zarówno bezpośrednie komunikaty, jak i obserwowanie zachowania dorosłych. Dziecko, które widzi rodzica stale zajętego pracą, obowiązkami domowymi i opieką nad innymi, może uznać taki sposób funkcjonowania za naturalny

.

W dorosłości podobne przekonania bywają podtrzymywane nawet wtedy, gdy nikt już nie oczekuje nieustannej aktywności. Nie oznacza to, że trudność z odpoczynkiem zawsze wynika z wychowania. Wpływ mogą mieć również aktualne warunki pracy, sytuacja finansowa, osobiste wartości i doświadczenia życiowe. Istotne jest jednak rozpoznanie, czy przekonanie, że odpoczynek jest lenistwem, rzeczywiście należy do Ciebie, czy zostało kiedyś przyjęte bez zastanowienia. Teraz, jako osba dorosła, możesz żyć według samodzielnie wybranych przekonań, które Ci najbardziej służą.

Nadmierne poczucie odpowiedzialności - dlaczego wszyscy są ważniejsi ode mnie?

Dla niektórych osób odpoczynek jest trudny nie dlatego, że chcą więcej osiągać, lecz dlatego, że czują się odpowiedzialne za potrzeby innych. Mogą mieć przekonanie, że powinny zawsze być dostępne, pomagać bliskim, przewidywać problemy i dbać o to, aby nikomu niczego nie zabrakło. Kiedy próbują odpocząć, pojawia się myśl, że ktoś może potrzebować ich pomocy. W efekcie nawet wolny czas jest podporządkowany gotowości do reagowania na potrzeby otoczenia.

Takie funkcjonowanie może wiązać się z trudnością w wyznaczaniu granic i odmawianiu. Warto pamiętać, że troska o innych nie wymaga całkowitego pomijania własnych potrzeb. Możesz być odpowiedzialną partnerką, rodzicem, pracownicą czy przyjaciółką i jednocześnie potrzebować czasu, w którym nie jesteś dla nikogo dostępna. W życiu jak w samolocie - maskę tlenową najpierw zakładamy sobie, a dopiero potem pomagamy z nią innym.

Czy poczucie winy podczas odpoczynku może mieć związek z wypaleniem zawodowym?

Przewlekłe przeciążenie może sprawiać, że coraz trudniej przełączać się między pracą a czasem wolnym. Nawet po zakończeniu obowiązków nadal analizujesz sprawy zawodowe, sprawdzasz wiadomości albo zastanawiasz się, co czeka Cię następnego dnia. Wypalenie zawodowe jest zjawiskiem związanym z przewlekłym stresem w pracy, z którym nie udało się skutecznie poradzić. Według Światowej Organizacji Zdrowia obejmuje wyczerpanie, zwiększony dystans psychiczny lub negatywne nastawienie do pracy oraz obniżone poczucie skuteczności zawodowej.

Nie jest jednak tym samym co trudność z odpoczywaniem. Można doświadczać poczucia winy podczas odpoczynku bez wypalenia zawodowego. Można również być wypalonym i nie odczuwać takiego poczucia winy. Jeżeli jednak odpoczynek przestaje przynosić regenerację, a obowiązki zawodowe zajmują myśli przez większość dnia, warto przyjrzeć się poziomowi obciążenia i możliwościom jego ograniczenia.

Jeżeli mimo wolnego czasu nadal odczuwasz wyczerpanie, coraz trudniej Ci angażować się w pracę, a odpoczynek nie przynosi oczekiwanej regeneracji, warto przyjrzeć się również objawom wypalenia zawodowego. Więcej na ten temat przeczytasz w artykule „Wypalenie zawodowe – jak się objawia i jak sobie z nim poradzić?”.

Dlaczego nawet na urlopie nie potrafię się zrelaksować?

Urlop zmienia miejsce i rytm dnia, ale niekoniecznie zmienia sposób myślenia. Jeżeli na co dzień masz silną potrzebę produktywności, również czas wolny możesz zacząć traktować jak zadanie do wykonania. Pojawia się plan zwiedzania, lista aktywności, oczekiwanie, że każdy dzień powinien być maksymalnie wykorzystany. W efekcie zamiast odpoczywać, zaczynasz oceniać, czy wystarczająco dobrze wykorzystujesz urlop.

Możesz też czuć presję, aby jak najszybciej się zrelaksować, ponieważ masz na to ograniczoną liczbę dni. Tymczasem odpoczynek nie zawsze pojawia się natychmiast po zakończeniu pracy. Po intensywnym okresie może być potrzebny czas na zmianę tempa. Nie istnieje również jeden właściwy sposób spędzania wolnego czasu. Dla jednej osoby regenerujący będzie spokojny spacer, dla innej spotkanie z przyjaciółmi, aktywność fizyczna albo dzień bez zaplanowanych zajęć. Ważne, aby sposób odpoczywania odpowiadał Twoim potrzebom, a nie kolejnemu zestawowi oczekiwań.

Czy ciągłe zajmowanie się czymś jest formą unikania emocji?

Czasami tak. W psychologii mówi się o unikaniu doświadczeniowym, czyli próbach ograniczania kontaktu z nieprzyjemnymi myślami, emocjami lub odczuciami. Nieustanne zajmowanie się obowiązkami może być jednym ze sposobów takiego unikania. Jeżeli każda chwila ciszy uruchamia napięcie, możesz automatycznie szukać kolejnego zadania, rozmowy, wiadomości czy aktywności.

Nie oznacza to, że trzeba zmuszać się do bezczynności albo rezygnować z zajęć, które sprawiają przyjemność. Warto raczej rozpoznać, czy masz możliwość wyboru. Różnica polega na tym, czy podejmujesz działanie dlatego, że chcesz, czy dlatego, że czujesz przymus, aby nie pozostawać bez zajęcia.

Jak nauczyć się odpoczywać bez poczucia winy?

Zmiana podejścia do odpoczynku nie zawsze polega na lepszym planowaniu czasu wolnego. Jeżeli problemem są przekonania o własnej wartości, nadmierna odpowiedzialność lub trudność z tolerowaniem bezczynności, pomocna może być praca nad sposobem reagowania na pojawiające się myśli i emocje.

1. Zauważ, co mówisz sobie, kiedy odpoczywasz

Zwróć uwagę na myśli, które pojawiają się w chwilach bezczynności. Jak do siebie wtedy mówisz?

Czy oceniasz siebie jako leniwą? Czy porównujesz się z innymi? Czy masz przekonanie, że powinnaś wykorzystać ten czas bardziej produktywnie?

Spróbuj rozróżnić fakty od ocen.

To, że mogłabyś wykonać kolejne zadanie, nie oznacza automatycznie, że musisz zrobić je właśnie teraz. Czytaj więcej o sile mowy wewnętrznej tutaj: https://www.cphelp.pl/post/mów-do-siebie-czule

2. Sprawdź, czy naprawdę musisz zasłużyć na odpoczynek

Zastanów się, jakie warunki stawiasz sobie przed pozwoleniem na przerwę.

Czy odpoczywasz dopiero po wykonaniu wszystkich obowiązków? Czy lista zadań regularnie się wydłuża? Czy potrafisz przerwać pracę, gdy wykonałaś to, co rzeczywiście było konieczne?

Warto pamiętać, że odpoczynek jest elementem dbania o zdrowie i zdolność codziennego funkcjonowania, a nie wyłącznie nagrodą za osiągnięcia.

3. Ćwicz odpoczywanie mimo pojawiającego się poczucia winy

Nie musisz czekać, aż poczucie winy całkowicie zniknie, aby pozwolić sobie na odpoczynek.

Możesz zacząć od krótkich, realistycznych przerw i zauważać pojawiające się napięcie bez natychmiastowego reagowania kolejnym obowiązkiem.

Z czasem takie doświadczenia mogą pomóc osłabić automatyczne przekonanie, że każda chwila bezczynności wymaga usprawiedliwienia.

Nie chodzi o zmuszanie się do odpoczynku ani ignorowanie rzeczywiście pilnych spraw.

Celem jest większa swoboda wyboru.

4. Ustal, co jest wystarczające na dzisiaj

Osoby z silną potrzebą produktywności często mają trudność z określeniem momentu zakończenia pracy.

Pomocne może być wcześniejsze ustalenie kilku najważniejszych zadań oraz realistycznego momentu, w którym kończysz obowiązki.

Dzięki temu decyzja o odpoczynku nie zależy wyłącznie od chwilowego poczucia, że zrobiłaś już wystarczająco dużo.

Warto również zaakceptować, że część mniej pilnych spraw może poczekać.

5. Rozróżniaj własne potrzeby od oczekiwań innych

Zanim zgodzisz się na kolejne zobowiązanie, zastanów się, czy rzeczywiście chcesz i możesz je podjąć.

Jeżeli regularnie rezygnujesz z odpoczynku, ponieważ obawiasz się rozczarować innych, warto przyjrzeć się swoim granicom.

Nie każda prośba wymaga natychmiastowej odpowiedzi.

Nie każda potrzeba drugiej osoby musi być zaspokojona Twoim kosztem.

6. Nie zamieniaj odpoczynku w kolejny projekt do perfekcyjnego wykonania

Jeżeli masz skłonność do nadmiernego kontrolowania swoich działań, możesz zacząć oceniać również jakość odpoczynku.

Zastanawiasz się, czy wybrałaś najlepszą aktywność, czy odpowiednio wykorzystałaś czas i czy rzeczywiście udało Ci się zregenerować.

Warto wtedy przypomnieć sobie, że odpoczynek nie musi być idealny.

Nie każda wolna chwila musi przynosić natychmiastowe poczucie odprężenia, a brak spektakularnej poprawy samopoczucia nie oznacza, że czas został zmarnowany.

Pięć pytań, które pomogą Ci zrozumieć poczucie winy podczas odpoczynku

Jeżeli regularnie masz trudność z pozwoleniem sobie na przerwę, spróbuj odpowiedzieć na poniższe pytania.

1. Co dokładnie myślę o sobie, kiedy nic nie robię?

Zwróć uwagę, czy pojawiają się oceny dotyczące lenistwa, niewystarczającego zaangażowania lub marnowania czasu.

2. Jakie warunki muszę spełnić, żeby uznać, że zasługuję na odpoczynek?

Sprawdź, czy te warunki są realistyczne i czy rzeczywiście można je kiedykolwiek w pełni spełnić.

3. Czego obawiam się, gdy przestanę być produktywna?

Może to być lęk przed oceną, utratą kontroli, rozczarowaniem innych albo kontaktem z trudnymi emocjami.

4. Czy pozwalam bliskim odpoczywać na takich samych zasadach jak sobie?

Czasami wobec innych jesteśmy znacznie bardziej wyrozumiali niż wobec siebie.

5. Jak wyglądałby mój odpoczynek, gdybym nie musiała go nikomu uzasadniać?

To pytanie może pomóc rozpoznać własne potrzeby, niezależnie od zewnętrznych oczekiwań.

Odpowiedzi nie są testem psychologicznym ani podstawą do rozpoznania zaburzenia. Mogą jednak stanowić punkt wyjścia do lepszego zrozumienia własnych schematów.

Kiedy trudność z odpoczywaniem staje się problemem?

Samo lubienie aktywności nie jest problemem. Niektórzy ludzie odpoczywają poprzez ruch, spotkania z innymi, rozwijanie zainteresowań lub twórcze działanie. Niepokojąca może być natomiast sytuacja, w której odpoczynek regularnie wywołuje silne napięcie, a potrzeba nieustannej aktywności zaczyna ograniczać codzienne życie.

Warto zwrócić uwagę, jeśli:

• masz poczucie winy za każdym razem, gdy robisz przerwę;

• regularnie pracujesz lub wykonujesz obowiązki mimo wyraźnego zmęczenia;

• trudno Ci zakończyć zadania, nawet gdy nie są pilne;

• odczuwasz niepokój, kiedy nie masz niczego zaplanowanego;

• rezygnujesz ze snu, odpoczynku lub kontaktów z bliskimi na rzecz kolejnych obowiązków;

• zauważasz przewlekłe napięcie, drażliwość lub pogorszenie samopoczucia.

Takie trudności mogą wiązać się z nadmiernym obciążeniem, perfekcjonizmem, utrwalonymi przekonaniami lub problemami emocjonalnymi, które warto omówić ze specjalistą.

Kiedy warto skorzystać z pomocy psychologa lub psychoterapeuty?

Konsultacja psychologiczna może być pomocna, jeśli mimo prób zmiany nadal czujesz silny przymus działania, nie potrafisz wyznaczać granic lub regularnie oceniasz swoją wartość przez pryzmat produktywności. Podczas psychoterapii można przyjrzeć się przekonaniom dotyczącym obowiązków, osiągnięć, odpowiedzialności i własnych potrzeb oraz pracować nad ich zmianą. W zależności od indywidualnej sytuacji praca może dotyczyć zluzowania perfekcjonizmu, zmniejszenia lęku przed oceną, pracy nad trudnościami w regulowaniu emocji, zniesieniu nadmiernego poczucia winy lub pracy nad bardziej konstruktywnymi sposobami reagowania na stres.

Ważne jest również uwzględnienie rzeczywistych warunków życia. Jeżeli masz zbyt wiele obowiązków, niewystarczające wsparcie albo funkcjonujesz w przewlekle przeciążającym środowisku, sama zmiana sposobu myślenia może nie wystarczyć. Czasami potrzebne są także zmiany organizacyjne, ograniczenie obciążenia lub bardziej sprawiedliwy podział odpowiedzialności.

Jeżeli poczucie winy podczas odpoczynku, perfekcjonizm lub nadmierne poczucie odpowiedzialności utrudniają Ci codzienne funkcjonowanie, pomocna może być rozmowa z psychologiem lub psychoterapeutą. Wspólna praca pozwala lepiej zrozumieć źródła napięcia, rozpoznawać utrwalone przekonania i rozwijać sposoby odpoczywania bez ciągłego poczucia, że trzeba robić coś pożytecznego.

W Centrum Psychoterapii HELP oferujemy konsultacje psychologiczne i psychoterapię w Warszawie, Poznaniu, Szczecinie oraz online.

Możesz od razu umówić wizytę u wybranego specjalisty lub sprawdzić dostępne terminy w kalendarzu online.

Jeżeli nie wiesz, jaka forma pomocy będzie odpowiednia, możesz skorzystać z bezpłatnej konsultacji telefonicznej z psychologiem. To rozmowa trwająca maksymalnie 15 minut, podczas której wspólnie przyjrzycie się Twoim potrzebom, omówicie możliwe formy wsparcia i dobór specjalisty. Konsultacja nie zastępuje pełnej sesji psychologicznej ani psychoterapeutycznej.

Nie musisz zasługiwać na odpoczynek

Odpoczynek nie jest dowodem lenistwa ani braku ambicji. Jest naturalnym elementem funkcjonowania człowieka, podobnie jak aktywność, sen, relacje i realizowanie obowiązków.

Jeżeli przez lata przyzwyczaiłaś się do oceniania siebie przez pryzmat tego, ile robisz, zmiana może wymagać czasu. Poczucie winy nie musi zniknąć od razu. Warto jednak stopniowo rozwijać przekonanie, że Twoja wartość nie zależy wyłącznie od osiągnięć i że nie każda chwila życia musi prowadzić do konkretnego rezultatu. Nie musisz najpierw zrobić wszystkiego, żeby mieć prawo odpocząć.

Bibliografia

1. Sonnentag, S., & Fritz, C. (2007). The Recovery Experience Questionnaire: Development and validation of a measure for assessing recuperation and unwinding from work. Journal of Occupational Health Psychology, 12(3), 204–221. https://doi.org/10.1037/1076-8998.12.3.204

2. Sirois, F. M., & Molnar, D. S. (red.). (2016). Perfectionism, Health, and Well-Being. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-18582-8

3. World Health Organization. (2019). Burn-out an occupational phenomenon: International Classification of Diseases. https://www.who.int/news/item/28-05-2019-burn-out-an-occupational-phenomenon-international-classification-of-diseases

FAQ — najczęstsze pytania o poczucie winy podczas odpoczynku

Dlaczego czuję się winna, kiedy odpoczywam?

Poczucie winy podczas odpoczynku może wynikać z przekonania, że czas należy wykorzystywać produktywnie, a własna wartość zależy od osiągnięć. Znaczenie mogą mieć również perfekcjonizm, lęk przed oceną i nadmierne poczucie odpowiedzialności.

Czy poczucie winy podczas odpoczynku oznacza pracoholizm?

Nie. Może występować u osób z różnymi nawykami i przekonaniami. Samo poczucie winy nie wystarcza do stwierdzenia problematycznego, kompulsywnego zaangażowania w pracę.

Dlaczego nie potrafię nic nie robić?

Przyczyną może być przyzwyczajenie do intensywnej aktywności, dyskomfort związany z bezczynnością, potrzeba produktywności albo trudność w kontakcie z własnymi emocjami. Nie istnieje jedna przyczyna wspólna dla wszystkich osób.

Czy odpoczynek trzeba sobie zasłużyć?

Nie. Odpoczynek jest ważny dla zdrowia i codziennego funkcjonowania. Nie musi być nagrodą za wykonanie wszystkich obowiązków.

Jak odpoczywać bez wyrzutów sumienia?

Pomocne może być rozpoznawanie surowych przekonań o produktywności, realistyczne planowanie obowiązków, wyznaczanie granic i stopniowe pozwalanie sobie na przerwy mimo pojawiającego się poczucia winy.

Dlaczego na urlopie nadal myślę o pracy?

Może to wynikać z przewlekłego stresu, dużego obciążenia obowiązkami, przyzwyczajenia do stałej dostępności lub trudności w psychologicznym odłączaniu się od pracy. Jeśli problem się utrzymuje, warto przyjrzeć się warunkom pracy i sposobom regeneracji.

Czy psychoterapia może pomóc nauczyć się odpoczywać?

Tak. Psychoterapia może pomóc rozpoznać przekonania, emocje i zachowania utrudniające odpoczynek oraz rozwijać bardziej elastyczne sposoby reagowania na poczucie winy, stres i nadmierne wymagania wobec siebie.

O autorce

Katarzyna Szostak – psycholog i dyplomowana psychoterapeutka integratywna z Centrum Psychoterapii HELP. W swojej pracy zajmuje się pomocą psychologiczną i psychoterapią osób dorosłych oraz par - www.cphelp.pl/szostak

Artykuł ma charakter psychoedukacyjny i został opracowany z uwzględnieniem literatury naukowej. Nie zastępuje indywidualnej konsultacji diagnostycznej ani psychoterapeutycznej.